امام ابوحنیفه رحمه الله علیه خواندن بسم الله الرحمن الرحیم را در هر سورت ضروری ندانسته وبجواز آن قایل است. در فتاوی �درمختار� و�ردمختار� خواندن �بسم الله� را در هر سوره احسن یعنی بهتر گفتهه شده است، حضرت عاصم کوفی هم به جهر خواندن آن را ضروری ندانسته، صرف خواندنش را ضروری میداند.

در کتب مذهب صراحتًا ذکر گردیده که �بسم الله� جزء مطلق قرأت بوده جزء کدام سوره خاص ویا هر سوره نمی باشد، پس خواندن �بسم الله� یک مرتبه جهراً غرض تکمیل قرآنکریم سامعین ضروی بوده گرچه به خفیه خواندن آن ختم ققرآنکریم قاری تکمیل میشود گرچه بعضی اجزاء جهراً وبعضی طور خفیه خوانده میشود، بافن قرائت وتجوید همین قدر مربوط بوده، اضافه تر از آن که با فقه ارتباط دارد، خواندن �بسم الله� طور خفیه حکم شده است.

 

جهر �بسم الله � در هرسورت:

عده حافظان در هر سوره �بسم الله� را به جهر می خوانند ورساله ها درین مورد نوشته اند که قرأء سبعه دو فریق بوده ودارنده دو نظر اند: یک فریق آن بین هردو سوره به جهر خواندن �بسم الله� فصل وجدایی می آورند که حضرت امام عاصم کوفی ازین فریق بوده وبه نظر وی کسیکه چنین نکرد، قرآن کریم را مکمل نخوانده است.

فریق دوم آن کسانی اند که سوره ها را متصل می خوانند وبین سوره ها به خواندن �بسم الله� فصل نمی کنند. استدلال قائلین به جهر �بسم الله� این است که همه قرأت به جهر خوانده میشود، لهذا �بسم الله� هم به جهر خوانده شود. حالامسئله جهر واخفاء مسئله خارج از فن تجوید بوده وبه فقه ارتباط می گیرد، فقه حکم می کند که بسم الله آهسته خوانه شود.

لهذا در آهسته خواندن آن به نظر هردو فریق عمل میشود که عبادت از مطلق خواندن بسم الله می باشدف وبه جهر خواندن اخفاء صورت نمی گیرد. حضرت امام عاصم کوفی در فن قرأت استاد امام ابوحنیفه رحمه الله علیه بوده امام در علم فقه امام ابوحنیفه رحمه الله علیه امام عاصم می باشد، این بود رابطه علمی بین دو امام جلیل القدر.

 

خواندن بسم الله الرحمن الرحیم:

در ختم قرآنکریم یک مرتبه خوانددن جهر مناسبت است، زیرا نزد احناف یک آیت قرآنکریم می باشد، اما اینکه در ابتداء کدام سوره خوانده شود، اداء مختلفند، عده می گویند، در شروع تراویح قبل از فاتحه خوانده شود، دیگران می گویند، غیر از سوره اخلاص که در آن خواندن بسم الله جهراً منقول نیست، در هر سوره که خواسته باشد، بخواند.

اما امام تهناوی صاحب می گویدکه معمول من واستاذانم این بود که بسم الله الرحمن الرحیم را در سوره �اقرأ� که اولین سوره قرآن به اعتبار نزول می باشد ومضمون آن نیز با بسم الله مطابقت داردمیخواندیم، چنانچه قبل از سوره اخلاص جهر بسم الله منقول نیست، لهذا سه مرتبه تکرار آن نیز نقل نگردیده، وبعد از ختم در رکعت دوم تا مفلحون خواندن به اتفاق همه اند.

 

چند مسئله در مورد تراویح:

سوال:‌اگر یک مقتدی به تراویح حاضر نگردید، ایا امام میتواند در شب دوم پاره های شب گذشته را تکرار نماید تا ختم همان مقتدی نیز تکمیل شود، گرچه برای مقتدیان این گونه تکرار زحمت دهنده است تهانوی صاحب می گویدکه امام مسجد ما این عمل را انجام میدهد.

جواب: چنین کار برای امام مناسب نبوده که بخاطر یک نفر دیگران را زحمت دهند، اینگونه عمل مکروه تحریمی بوده، مگر در صورتیکه شخص مذکور فسادی وظالم باشد وامام را متضرر می سازد، تکرار مکروه شمرده نمی شود.

سوال: اگر امام در تراویح عوض دو رکعت بدون قاعده اول چهار رکعت بخواند ودر آخر سجده سهو نماید، نماز درست است یا خیر؟ اگر درست است دو رکعت یا چهار رکعت؟ اگر دو رکعت درست باشد یا دوری اول درست بوده یا دوری اخیر، تلاوت کدام رکعت ها دو باره تکرار شود؟‌

جواب: صورت ذکر شده سوالی صف دو رکعت نماز تراویح بوده ودو رکعت نفل می گردد، پس دو رکعت دیگر خوانده شود اما اینکه دو رکعت اول یا دو رکعت دوم با تلاوت اعاده شود، مترددهست، زیرا نزد عده هردوشفع معتبر ونزد عده دیگر یک شفع معتبر است، تهناوی صاحب می گویندکه به نظرم صرف برای سهولت از اعده قرآنکریم قول اول را تحت عملی قرار دهیم، گنجایش دارد، لهذا صرف دورکعت بخواند، وقرائت خوانده شده قبلی اعاده نگردد.

مسئله: اگر در رکعت دوم به اندازه تشهد قاعده نموده سپس رکعت سوم وچهارم را اداء نماید، هر چهار رکعت تراویح بوده وبدون سجده سهو نماز تکمیل می باشد.

مسئله: واگر در کعت سوم سلام گرداند دوو رکعت آن درست وتلاوت رکعت سوم اعاده نماید.

مسئله: اگر بعد از تلاوت آیت سجده فوراً رکوع کند ودر آن نیت سجده تلاوت کرده باشد، سجده تلاوت در رکوع اداء میشود، اگر نیت سجده تلاوت را در رکوع نکرده باشدف در سجده همان رکعت خود به خود با نیت ویا بدون نیت سجده تلاوت را اداء میشود. زمانیکه در مسجد تهانوی رحمه الله علیه ازحام می بود وسجده تلاوت باعث اخلال نظم نماز می گردید، موصوف به همین روایت عمل نموده، سجده تلاوت را در رکوع همان رکعت نیت نموده اداء می نمود.

مسئله: اگر در نماز سجده تلاوت را بعد از تلاوت آیت سجده ننمود، خارج نماز آنرا اداء کرده نمی تواند، برای همیش گنهگار بوده غیر از استغفار وتوبه دیگر راه مغفرت نمی باشد.

سوال: به شب بیست وهفتم رمضان المبارک عادت ختم قرآن بدعت است یا خیر؟

جواب: اگر تعین همین شب را برای ختم لازم نداند بهتر است زیرا شب متبرک است اگر در هر رکعت یک رکوع خوانده شود طبعاً به شب بیست وهفتم ختم میشود. در یک رکعت رکوع خورد ودر رکعت دیگر رکوع کلان خواندن در نفل جایز بود، ومعلوم نیست که این رکعات کی مقرر کرده، مردم عرب ازین خبر هم ندارند.

سوال: فعلاً رواج عمومی این است که در وقت ختم قرآن مجید سوره اخلاص را سه مرتبه می خوانند، ومیگویند بخاطریکه ثواب پوره ختم حاصل میشود.

جواب:‌در ختم تراویح همین تکرار نزد بعضی علماء مکروه، ونزد بعضی بلا کراهیت جایز بوده، مگر اولیت وافضلیت نزد هیچکدام وجود ندارد، لهذا اولی ومستحب دانستن آن اشتباه می باشد وآنکه می گویند، سه مرتبه خواندن سوره اخلاص برابر با ختم قرآنکریم ثواب دارد، هم درست نیست، زیرا در حدیث شریف وارد است که سوره اخلاص ثلث قرآن است، به اعتبار اهم مضامین یعنی توحید، رسالت ومعاد بوده که تمام قرآن شرح وتفسیر آن می باشد.

درسوره اخلاص توحید بالکل به درجه کامل ذکر گردیده لهذا چون سوره اخلاص مشتمل بریک جز است لهذا برابر ثلث قرآن می باشد، واگر ثواب آن برابر هم شمرده شود، در مورد شاه محمد اسحاق رحمه الله علیه چنین نظر داده است: از حدیث شریف معلوم گردید که به خواندن سوره اخلاص ثلث اجر قرآنکریم حاصل می شود، وسه مرتبه تکرار آن مساوی به ثلث گردیده که معادل ختم همه قرآن شده نمی تواند، واین بدان می ماند که یک نفر ده پاره را سه مرتبه تکرار کند، واضح است که این تلاوت را هیچ کس تلاوت همه قرآن کریم نمی گوید.